Wyobraź sobie 2539 osób z otyłością lub nadwagą. Wszystkie dostają te same zalecenia: jeść mniej i więcej się ruszać. Część z nich dodatkowo raz w tygodniu otrzymuje nowy lek, a reszta placebo. Po 72 tygodniach przychodzi czas na wyniki.
Osoby przyjmujące placebo straciły średnio 3% masy ciała. Te, które dostawały nowy lek w najwyższej badanej dawce, prawie 21%. A ponad połowa z nich schudła o jedną piątą swojej masy ciała lub więcej.
Było to badanie SURMOUNT-1, a lek nazywa się tirzepatyd. Od tego czasu został zatwierdzony w Stanach Zjednoczonych i w Unii Europejskiej i trafił w sam środek dyskusji o tym, jak dziś leczyć otyłość i cukrzycę. Sprawdźmy, czym właściwie jest, dlaczego działa tak dobrze i co wiemy o nim z dużych badań klinicznych.
Sygnały, które Twój organizm wysyła po każdym posiłku
Aby zrozumieć tirzepatyd, trzeba zacząć od czegoś, co dzieje się w Twoim organizmie kilka razy dziennie, choć zupełnie tego nie zauważasz: od jedzenia.
Gdy tylko zjesz posiłek i pokarm dotrze do jelit, jelita uwalniają do krwi grupę hormonów nazywanych inkretynami. Ich zadaniem jest przygotowanie organizmu na napływ składników odżywczych. Dwie najważniejsze z nich to:
- GLP-1, który pobudza trzustkę do wydzielania insuliny, spowalnia opróżnianie żołądka i wysyła do mózgu sygnał „już wystarczy”;
- GIP, który również zwiększa wydzielanie insuliny po posiłku i wpływa na to, jak organizm gospodaruje tłuszczami.
Oba hormony obniżają poziom cukru we krwi głównie wtedy, gdy jest on podwyższony, czyli po jedzeniu. To ważne, bo dzięki temu działają mądrze i celowo.
Medycyna zaczęła naśladować te sygnały już wiele lat temu. Powstały leki, które kopiują hormon GLP-1, a najbardziej znanym z nich jest semaglutyd. GIP przez długi czas pozostawał jednak na uboczu, ponieważ mniej wiedziano o jego znaczeniu w leczeniu.
Wtedy naukowcy z firmy Eli Lilly zadali sobie pytanie: a gdyby tak naśladować nie jeden z tych sygnałów, ale oba jednocześnie?
Jedna cząsteczka, dwa klucze
Efektem był tirzepatyd. To peptyd, czyli łańcuch 39 aminokwasów, i pierwszy zatwierdzony lek, który jednocześnie aktywuje receptory obu hormonów. Fachowo nazywa się go podwójnym agonistą receptorów GIP i GLP-1. Jest dostępny pod nazwami handlowymi Mounjaro i Zepbound.
Ciekawy jest sposób, w jaki zbudowano tę cząsteczkę. Jej podstawą jest hormon GIP, który naukowcy zmodyfikowali tak, by mógł łączyć się także z receptorem GLP-1. Podczas gdy starsze leki naciskają jeden przycisk, tirzepatyd naciska dwa naraz.
Był jednak jeszcze jeden problem. Naturalne inkretyny rozkładają się w organizmie w ciągu kilku minut. Dlatego naukowcy dołączyli do cząsteczki kwas tłuszczowy. Sprawia on, że tirzepatyd łączy się we krwi z białkiem o nazwie albumina, które chroni go przed szybkim rozkładem. Dzięki temu utrzymuje się w organizmie około pięciu dni i wystarczy podawać go raz w tygodniu.
Co dzieje się w organizmie, gdy działa tirzepatyd
Według Europejskiej Agencji Leków (EMA) tirzepatyd naśladuje oba hormony jelitowe. W praktyce daje to trzy uzupełniające się efekty:
- Trzustka wydziela więcej insuliny po posiłku, dzięki czemu spada poziom cukru we krwi.
- Uczucie sytości pojawia się wcześniej i trwa dłużej. Człowiek naturalnie je mniej i nie musi walczyć z głodem.
- Żołądek opróżnia się wolniej, więc pokarm pozostaje w nim dłużej, a uczucie pełności się wydłuża.
Efektem jest lepsza kontrola poziomu cukru we krwi i stopniowa utrata masy ciała. Dlatego tirzepatyd działa jednocześnie na dwie bardzo rozpowszechnione choroby: cukrzycę typu 2 i otyłość.
Pierwszy sprawdzian: cukrzyca typu 2
Zanim tirzepatyd trafił do leczenia otyłości, musiał sprawdzić się w cukrzycy. Pod koniec 2018 roku ruszył program badań klinicznych o nazwie SURPASS. Jego pięć głównych badań międzynarodowych objęło około 6000 osób z cukrzycą typu 2 i trwało od 40 do 52 tygodni. Tirzepatyd porównywano w nich z placebo, insulinami i semaglutydem.
Głównym miernikiem była HbA1c (hemoglobina glikowana), która pokazuje średni poziom cukru we krwi z mniej więcej trzech ostatnich miesięcy. To wartość, którą lekarze najuważniej śledzą u osób z cukrzycą.
- Według producenta HbA1c spadła w poszczególnych badaniach średnio o 1,7 do 2,4 punktu procentowego.
- W badaniu SURPASS-2, opublikowanym w 2021 roku w New England Journal of Medicine, tirzepatyd po raz pierwszy zmierzył się bezpośrednio z semaglutydem. We wszystkich badanych dawkach obniżył HbA1c i masę ciała bardziej.
- Osoby z cukrzycą schudły przy tym średnio o około 5 do 11 kilogramów, choć utrata masy ciała nie była głównym celem tych badań.
W maju 2022 roku amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła tirzepatyd pod nazwą Mounjaro do leczenia cukrzycy typu 2. Unia Europejska zrobiła to we wrześniu tego samego roku.
Jedna piąta masy ciała: badanie SURMOUNT-1
Potem przyszło badanie, o którym pisaliśmy na początku. SURMOUNT-1 ukazało się w 2022 roku w New England Journal of Medicine i dotyczyło osób z otyłością lub nadwagą, które nie miały cukrzycy.
Przyjrzyjmy się liczbom dokładniej:
- Przy najwyższej badanej dawce uczestnicy stracili średnio 20,9% masy ciała. Przy placebo 3,1%.
- 56,7% osób przyjmujących najwyższą dawkę schudło o jedną piątą masy ciała lub więcej. Przy placebo udało się to tylko 3,1% osób.
- Nawet najniższa badana dawka prowadziła do średniej utraty masy ciała na poziomie około 15%.
Dla porównania: osoba, która na początku ważyła 110 kilogramów, przy spadku o 20% schudłaby o około 22 kilogramy.
W listopadzie 2023 roku FDA zatwierdziła tirzepatyd pod nazwą Zepbound do długotrwałej kontroli masy ciała. Jest przeznaczony dla dorosłych z indeksem masy ciała (BMI) co najmniej 30 lub co najmniej 27, jeśli mają też problem zdrowotny związany z masą ciała, na przykład nadciśnienie, cukrzycę typu 2 lub bezdech senny. W Unii Europejskiej stosuje się go w kontroli masy ciała pod tą samą nazwą co w cukrzycy, czyli Mounjaro.
Pojedynek mistrzów: tirzepatyd kontra semaglutyd
Po tych wynikach w powietrzu wisiało pytanie, które zadawali sobie lekarze i pacjenci: czy tirzepatyd jest naprawdę lepszy od semaglutydu, najbardziej znanego leku opartego wyłącznie na GLP-1? Odpowiedź przyniosło badanie SURMOUNT-5, opublikowane w 2025 roku w New England Journal of Medicine.
Tym razem nie chodziło o porównanie z placebo, ale o bezpośredni pojedynek. 751 dorosłych z otyłością i bez cukrzycy podzielono na dwie grupy. Jedna otrzymywała tirzepatyd, druga semaglutyd, każda w najwyższej dawce dobrze tolerowanej przez uczestnika. Badanie trwało 72 tygodnie.
| Tirzepatyd | Semaglutyd | |
|---|---|---|
| Średnia utrata masy ciała | 20,2% | 13,7% |
| Średnia utrata w kilogramach | 22,8 kg | 15,0 kg |
| Zmniejszenie obwodu talii | 18,4 cm | 13,0 cm |
Tirzepatyd wygrał we wszystkich badanych parametrach. Ciekawym szczegółem była różnica między płciami: w obu grupach mężczyźni schudli o około 6% mniej niż kobiety. Mężczyźni stanowili 35% uczestników, więcej niż we wcześniejszych badaniach nad otyłością, co według autorów może tłumaczyć, dlaczego średnia utrata masy ciała była nieco mniejsza niż w SURMOUNT-1.
Trzy lata później: cukrzyca, która nie nadeszła
Część uczestników SURMOUNT-1 miała na początku stan przedcukrzycowy, czyli lekko podwyższony poziom cukru, który poprzedza cukrzycę. Te osoby (ponad tysiąc uczestników) kontynuowały leczenie łącznie przez 176 tygodni, czyli ponad trzy lata. Wyniki opublikowano pod koniec 2024 roku w New England Journal of Medicine.
- Osoby przyjmujące najwyższą badaną dawkę utrzymały utratę masy ciała na poziomie około 20% nawet po trzech latach.
- Cukrzyca typu 2 rozwinęła się tylko u 2,4% osób leczonych tirzepatydem, w porównaniu z 13,7% w grupie placebo. Odpowiada to zmniejszeniu ryzyka o około 94%.
Badanie przyniosło jednak też ważną lekcję. Po odstawieniu leczenia masa ciała, poziom cukru we krwi i ciśnienie tętnicze zaczęły w ciągu 17 tygodni wracać do wartości wyjściowych. Otyłość zachowuje się więc jak inne choroby przewlekłe, na przykład nadciśnienie: dopóki jest leczona, pozostaje pod kontrolą, ale sama nie znika.
Spokojniejsze noce: pierwszy lek na bezdech senny
W grudniu 2024 roku nadszedł kolejny przełom. FDA zatwierdziła tirzepatyd (Zepbound) do leczenia umiarkowanego i ciężkiego obturacyjnego bezdechu sennego u dorosłych z otyłością. Był to pierwszy w historii lek zatwierdzony w tym wskazaniu.
Bezdech senny to zaburzenie, w którym drogi oddechowe podczas snu wielokrotnie się zwężają lub zamykają, przez co oddech na chwilę ustaje. Osoby nim dotknięte często budzą się zmęczone, nie wiedząc dlaczego. Otyłość należy do jego głównych czynników ryzyka.
W badaniach SURMOUNT-OSA liczba przerw w oddychaniu na godzinę snu zmniejszyła się przy tirzepatydzie o około 25, a przy placebo o około 6.
Oś czasu: od laboratorium do gabinetu lekarskiego
| Rok | Co się wydarzyło |
|---|---|
| 2018 | Naukowcy z Eli Lilly opisują w czasopiśmie Molecular Metabolism nową cząsteczkę, wówczas o kodzie LY3298176. Pod koniec roku rusza program badań SURPASS. |
| 2021 | SURPASS-2 w NEJM: tirzepatyd obniża HbA1c i masę ciała bardziej niż semaglutyd. |
| 2022 | Maj: FDA zatwierdza Mounjaro w cukrzycy typu 2. Czerwiec: SURMOUNT-1 wykazuje średnią utratę masy ciała o 20,9%. Wrzesień: zatwierdzenie w Unii Europejskiej. |
| 2023 | Listopad: FDA zatwierdza Zepbound do długotrwałej kontroli masy ciała. |
| 2024 | Dane trzyletnie z SURMOUNT-1: ryzyko cukrzycy u osób ze stanem przedcukrzycowym niższe o około 94%. Grudzień: FDA zatwierdza Zepbound w obturacyjnym bezdechu sennym. |
| 2025 | SURMOUNT-5: w bezpośrednim pojedynku utrata masy ciała 20,2% przy tirzepatydzie i 13,7% przy semaglutydzie. |
Dlaczego o tirzepatydzie mówi się tak dużo
- Pokazał siłę połączenia. Połączenie dwóch hormonów w jednej cząsteczce dało wyniki, jakich leki na otyłość wcześniej nie osiągały.
- Przywrócił do gry hormon GIP. Przez długi czas pozostawał on w cieniu GLP-1, ale tirzepatyd pokazał, że ma swoje miejsce w leczeniu.
- Działa na kilka problemów jednocześnie. Cukrzycę typu 2, otyłość, a u osób z otyłością także bezdech senny.
- Zmienił spojrzenie na otyłość. Wyniki badań wzmocniły postrzeganie otyłości jako choroby przewlekłej, którą można skutecznie leczyć, a nie tylko kwestii silnej woli.
- Otworzył drogę innym lekom. Jego sukces przyspieszył rozwój nowych cząsteczek łączących kilka sygnałów hormonalnych.
Najczęściej zadawane pytania
Czym dokładnie jest tirzepatyd?
To peptyd złożony z 39 aminokwasów, który naśladuje dwa hormony jelitowe: GIP i GLP-1. Pomaga organizmowi lepiej kontrolować poziom cukru we krwi i zmniejsza apetyt.
Czym różni się Mounjaro od Zepbound?
Oba zawierają tę samą substancję czynną, tirzepatyd. W USA Mounjaro stosuje się w leczeniu cukrzycy typu 2, a Zepbound w leczeniu otyłości i bezdechu sennego. W Unii Europejskiej tirzepatyd jest dopuszczony do obrotu pod nazwą Mounjaro w obu wskazaniach: w cukrzycy i w kontroli masy ciała.
Czym tirzepatyd różni się od semaglutydu?
Semaglutyd naśladuje tylko jeden hormon, GLP-1. Tirzepatyd naśladuje dwa: GLP-1 i GIP. W bezpośrednim porównaniu w badaniu SURMOUNT-5 tirzepatyd doprowadził do większej utraty masy ciała (20,2% wobec 13,7%).
Dlaczego tirzepatyd podaje się tylko raz w tygodniu?
Do cząsteczki dołączony jest kwas tłuszczowy, dzięki któremu łączy się ona we krwi z białkiem albuminą. Chroni ją to przed szybkim rozkładem, więc utrzymuje się w organizmie przez około pięć dni.
Co się dzieje po odstawieniu leczenia?
Według trzyletnich danych z SURMOUNT-1 po odstawieniu masa ciała, poziom cukru we krwi i ciśnienie tętnicze zaczęły wracać do wartości wyjściowych. Dlatego leczenie otyłości traktuje się jako długotrwałe, podobnie jak leczenie nadciśnienia.
Jakie działania niepożądane opisują badania?
Najczęstsze były dolegliwości ze strony układu pokarmowego, na przykład nudności. Według SURMOUNT-5 miały one przeważnie łagodny lub umiarkowany charakter i pojawiały się głównie w okresie stopniowego zwiększania dawki.
Czy tirzepatyd pomaga także osobom bez cukrzycy?
Tak. Zarówno SURMOUNT-1, jak i SURMOUNT-5 obejmowały osoby z otyłością lub nadwagą bez cukrzycy. U osób ze stanem przedcukrzycowym tirzepatyd według danych trzyletnich zmniejszył ponadto ryzyko rozwoju cukrzycy o około 94%.
Czy tirzepatyd jest zatwierdzony jako lek?
Tak. W Unii Europejskiej, w tym w Polsce, jest dopuszczony do obrotu pod nazwą Mounjaro w leczeniu cukrzycy typu 2 i w kontroli masy ciała. W USA jest zatwierdzony jako Mounjaro i Zepbound. Jest to lek wydawany wyłącznie na receptę.
Co oznacza oznaczenie „research use only” w przypadku tirzepatydu?
Po polsku „wyłącznie do celów badawczych”. Tirzepatyd z tym oznaczeniem jest przeznaczony do badań laboratoryjnych i naukowych. Nie jest dopuszczonym do obrotu produktem leczniczym i nie jest przeznaczony do stosowania u ludzi. Jedynymi preparatami z tirzepatydem dopuszczonymi do leczenia są leki wydawane na receptę.
Dlaczego certyfikat analizy jest ważny w przypadku peptydów badawczych?
Certyfikat analizy (CoA) potwierdza, że w opakowaniu rzeczywiście znajduje się substancja podana na etykiecie, i określa jej czystość. Zwykle zawiera wyniki chromatografii (HPLC), która pokazuje czystość, oraz spektrometrii mas (MS), która potwierdza, że chodzi o właściwą cząsteczkę. Bez niego wyniki badań nie byłyby wiarygodne.
Podsumowanie
Historia tirzepatydu zaczęła się od prostego pytania: a gdyby naśladować nie jeden z sygnałów, które organizm wysyła po posiłku, ale dwa naraz? Odpowiedź przyniosły duże badania kliniczne. Osoby z otyłością schudły dzięki niemu średnio o ponad 20% masy ciała, osoby z cukrzycą typu 2 wyraźnie poprawiły poziom cukru we krwi, a u osób ze stanem przedcukrzycowym ryzyko cukrzycy spadło o około 94%. W bezpośrednim pojedynku pokonał semaglutyd i jako pierwszy lek uzyskał zatwierdzenie w leczeniu bezdechu sennego u osób z otyłością.
Tirzepatyd przesunął tym samym granice tego, co uważano za możliwe w leczeniu otyłości i cukrzycy, i otworzył drogę zupełnie nowej generacji leków opartych na łączeniu sygnałów hormonalnych.
Przegląd tirzepatydu i innych peptydów badawczych znajdziesz na naszej stronie poświęconej substancjom badawczym: tirzepatyd.
Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny, opiera się na opublikowanej literaturze naukowej i informacjach organów regulacyjnych i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Leki zawierające tirzepatyd (Mounjaro, Zepbound) są wydawane wyłącznie na receptę. Tirzepatyd oznaczony jako „research use only” nie jest dopuszczonym do obrotu produktem leczniczym i jest przeznaczony wyłącznie do celów badawczych.
Źródła
- Eli Lilly and Company – komunikat prasowy: FDA zatwierdza Mounjaro (tirzepatyd) w cukrzycy typu 2, 13 maja 2022 r.: investor.lilly.com
- Eli Lilly and Company – komunikat prasowy: FDA zatwierdza Zepbound (tirzepatyd) do długotrwałej kontroli masy ciała, 8 listopada 2023 r.: investor.lilly.com
- Europejska Agencja Leków (EMA) – Mounjaro, europejskie publiczne sprawozdanie oceniające (EPAR): ema.europa.eu
- Coskun T i wsp. Badanie opisujące cząsteczkę LY3298176 (tirzepatyd). Molecular Metabolism, 2018;18: molecularmetabolism.com
- Frías JP i wsp. „Tirzepatide versus Semaglutide Once Weekly in Patients with Type 2 Diabetes” (SURPASS-2). New England Journal of Medicine, 2021.
- Jastreboff AM, Aronne LJ, Ahmed NN i wsp. „Tirzepatide Once Weekly for the Treatment of Obesity” (SURMOUNT-1). New England Journal of Medicine, 2022;387:205–216. Podsumowanie: acc.org
- Jastreboff AM, le Roux CW, Stefanski A i wsp. „Tirzepatide for Obesity Treatment and Diabetes Prevention”. New England Journal of Medicine, 2024. DOI: 10.1056/NEJMoa2410819. Podsumowanie: healio.com
- Aronne LJ, Horn DB, le Roux CW i wsp. „Tirzepatide as Compared with Semaglutide for the Treatment of Obesity” (SURMOUNT-5). New England Journal of Medicine, 2025;393(1):26–36. DOI: 10.1056/NEJMoa2416394. Podsumowanie: acc.org
- Managed Healthcare Executive – FDA zatwierdza Zepbound w obturacyjnym bezdechu sennym u dorosłych z otyłością (grudzień 2024): managedhealthcareexecutive.com
- Wikipedia – Tirzepatyd (budowa cząsteczki, okres półtrwania, przegląd zatwierdzeń): en.wikipedia.org